Нега бизникилар ухлайди, европаликлар эса...
Ҳеч самолётда учганда эътибор берганмисиз? Европага йўл олган рейсларда йўловчилар асосан қўлига китоб, журнал ёки мутолаа учун нимадир олган бўлади. Кимдир роман ўқияпти, кимдир газетадаги қизиқ бир мақолага шўнғиган, бошқаси аудиокитоб тинглаб, ташқи шовқиндан узилган.
Афсуски, Хитойга сафаримиз давомида ана шу жараённи кузатишу, таққослаш бўлан бошланди. Бизникиларнинг кўпчилиги ухлайди, телефон титкилайди ёки шунчаки атрофни кузатади. Бу тафовут тасодифий эмас, аслида. Бу жамиятнинг ўқишга бўлган муносабати, вақтни қандай қадрлаши ва ҳатто шахсий ҳудуд ҳақидаги тасаввурлар билан чамбарчас боғлиқ.
Ғарбда ўқиш, аввало, ҳордиқ чиқариш воситаси сифатида шаклланган. Китоб — фақат мактаб ёки университет билан боғлиқ эмас, у кундалик ҳаётнинг табиий қисми.
Бизда эса мутолаа узоқ йиллар давомида асосан “имтиҳон топшириш”, “диплом олиш”, “режа бажариш” тушунчалари билан ёнма-ён келиб яшайди. Китоб инсонни ривожлантирадиган нарса бўлишдан кўра, мажбурият сифатида онгимизга сингган. Шунинг учун одам самолётга чиққанда, дам олишни хоҳлайди ва ўқишни онг остида “яна бир иш” деб қабул қилади. Натижада китоб эмас, уйқу ёки телефон танланади. Европаликлар индивидуалистик жамиятда яшайди. Бунда шахсий ҳудуд муҳим. Китоб эса ана шу ҳудудни ҳимоя қилувчи восита вазифасини бажаради. Ўқиётган одам билан гаплашилмайди, унга халақит берилмайди — бу ёзилмаган қоида.
Бизнинг жамият эса кўпроқ коллектив ва экстраверт характерга эга. Ёнимиздаги одам билан танишиш, суҳбатлашиш, атрофдагиларни кузатиш табиий ҳол. Китоб эса бу жараёнга тўсиқдек туюлади. Шу боис, самолётда ўқишдан кўра, жонли муҳитни ҳис қилиш устун келади.
Ривожланган давлатлар аввал оммавий китобхонлик даврини бошдан кечирди, шундан кейин рақамли дунёга ўтди. Яъни китоб ўқиш одати шаклланиб бўлган жамиятга интернет, смартфон ва ижтимоий тармоқлар кириб келди. Бизда эса жамият эндигина эркин мутолаа қилиш имконига эга бўлаётган пайтда ТикТок, Реелс, қисқа видеолар ва тезкор контент ҳаётимизга бостириб кирди. Натижада мия чуқур диққат ва сабр талаб қиладиган китобдан кўра, тез ва осон завқ берадиган контентни афзал кўра бошлади.
Юқоридагилардан келиб чиқиб, таҳлил қилиш мумкинки, Европалик йўловчи учун самолётдаги 3–4 соат — ташқи дунёдан узилган, идеал имконият. Бу вақтни у ўз интеллектуал капиталига инвестиция сифатида кўради: ўқиш, фикрлаш, ички сукунат. Бизда эса вақт кўпинча инвестиция қилинадиган актив эмас, шунчаки ўтказиб юборилиши керак бўлган ресурс сифатида қабул қилинади. Асосийси — манзилга етиб олиш. Қолган вақт “қандай ўтса ҳам майли”.
Бу жамиятнинг ўқишга, вақтга ва ўзига бўлган муносабатининг аксидир. Ўқиш бизнинг онгимизда мажбуриятдан завққа айлангунча, самолёт салонидаги манзара ўзгариши қийин. Аммо савол ўша ҳолича қолади: агар китобни яна ўзимиз учун очсак, эҳтимол парвозларимиз ҳам бошқача кечармиди?
Зарина Ахмедова,
“Миллий тикланиш” мухбири
