Бу шунчаки синов эмас, оғир синов...
Ўз фаолиятим давомида бир неча бор судларда қатнашганман, қамоқхоналарда маҳкумлар билан учрашиб, билиб, билмай жиноят кўчасига кириб қолган ёшлар билан юзма-юз мулоқотлар қилганман. Аммо...
... Олмалиқ Шаҳар ИИБ Пробация бўлимига интервью учун борганимда биринчи марта қотиллик содир этган шахс билан юзлашдим. Очиғи, пробация ходими ким билан учрашишимни айтганида жангари фильмларда кўрган совуққон қотилни кўраман, деб ўйлагандим. Бироқ қаршимдаги қотилнинг қўллари титрар, тинмай «билмай қолдим, билмай қолдим» деб пичирларди.
ИИБ вакилининг айтишича, бу одам ўз аёлини аёвсиз пичоқлаган. Кейин Ички ишлар бўлимига келиб, айбини тан олган...
- Ўзи нима бўлганди?
- Алимент масаласи...
Бошқа бир ҳолатда эса 4 марта ўғирлик қилган 30 ёшли эркак билан кўришдим, у яқинда пробация рўйхатидан чиқарилган экан. Ҳозирда қурилиш моллари сотиладиган дўконда ишлаяпти.
- Жимгина ўз тирикчилигимни қилиб юрган бўлсам, нега мени яна безовта қиляпсизлар, – деди у синиқ бир оҳангда.
Ундан интервью олишга бўлган ҳаракатларим бесамар кетди. Савол берганимда чуқур бир хўрсинди-ю, ишида давом этаверди.
Очиғи, ён дафтарни қўлга олиб, интервьюга отланганимдаги шаштим сўнди. Мен юзланган эркаклар ҳам, аёллар ҳам кўп гапиришни, ўтмишга қайтишни исташмади. Уларда гўё биттагина мақсад бор эди: шунчаки, озодликда оиласи, фарзандларининг ёнида бўлиш...
Мутахассисларнинг таъкидлашича, «Синов» деган маънони англатувчи пробация хизмати – муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш, мажбурий жамоат ишлари, ахлоқ тузатиш ишлари, озодликни чеклаш тарзидаги жазоларнинг ижро этилишини таъминлаш ва маҳкумларга ижтимоий-ҳуқуқий ва тарбиявий таъсир кўрсатишга ихтисослашган. Шунингдек, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ҳамда уларга барҳам беришга, ҳуқуқбузарликларнинг содир этилиш сабаблари ва уларга имкон берадиган шарт-шароитларни аниқлаш ҳамда бартараф этишга қаратилган чора-тадбирлар мажмуидир.
Яъни, ушбу хизмат ахлоқ тузатиш, мажбурий жамоат ишлари, озодликни чеклаш, муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш жазолари тайинланган ва шартли ҳукм қилинган шахслар томонидан уларнинг бажарилишини назорат қилади. Жазодан муддатидан илгари, яъни, шартли озод қилинган ҳамда жазони ижро этиш муассасаларидан озод этилган вояга етмаганларнинг ҳулқ-атвори устидан таъсирчан назоратни амалга оширади. Бундай шахсларнинг ижтимоий мослашуви, ўқиш ва ишга жойлашиши ҳамда уларга ҳуқуқий ва психологик ёрдам кўрсатилишига кўмаклашади. Шу билан бирга назоратдаги шахслар томонидан қайта жиноят содир этилишининг олдини олишга қаратилган чоралар кўради.
Хўш, пробация билан боғлик статистика қандай?
Ички ишлар вазирлиги маълумотига кўра, ўтган йили пробация хизмати томонидан назоратга олинган шахслар сони 60 минг 434 кишини ташкил қилган. Уларнинг 91,5 фоизи эркаклар, 8,5 фоизи аёллар, 28 фоизи ёшлар ва 1 фоиздан камроғи вояга етмаганлардир. Эътибор беринг, 2001 йилда битта инспектор 13 кишини назорат қилган бўлса, 2021 йилга келиб бу кўрсаткич 108 кишига етган. Кейинги беш йиллик таҳлиллари эса бу кўрсаткич янада ошганини кўрсатмоқда. Пробация назоратидаги шахсларнинг 37 518 нафари бир маротаба, 15 795 нафари икки, 7 121 нафари эса 3 ва ундан ортиқ судланган. Кенг жамоатчилик вакиллари билан ҳамкорликдаги профилактик ишловлар натижасида уларнинг 38 минг 685 нафари ҳисобдан чиқарилган. Яхши хулқ-атворли ва жазони ўташ тартиб-қоидаларига тўлиқ риоя қилган, қонунларга итоаткорлиги ва меҳнатга бўлган ижобий муносабати билан қатъий тузалиш йўлига кирганлиги сабабли қарийб 19 минг шахс белгиланган жазо муддатидан илгари озод этилган ва уларга ижтимоий-ҳуқуқий ёрдам кўрсатилган.
Айтиш керакки, Давлатимиз раҳбарининг бу борадаги сиёсати сабаб бугун кўплаб масалалар жойида ҳал этиляпти. Жумладан, ID-карта расмийлаштириш, тиббий кўрикдан ўтказиш, бир марталик моддий ёрдам бериш, доимий иш жойига эга бўлмаганлар бандлигини таъминлаш борасида ҳам тизимли ишлар олиб борилмоқда. Пробация ҳисобида турганларнинг жамият ҳаётига ижтимоий мослашувида, ишга жойлашиш ва таълим олиши ҳамда яшаш жойи бўйича рўйхатдан ўтишида ҳам амалий ёрдам кўрсатиляпти.
Тўғри, жиноятни, айниқса қайта ва қайта содир этилган жиноятни оқлаб бўлмайди. Аммо «Йиқилганни суяш – мардларнинг иши», деган гап бор. Ўз қилмишидан пушаймон бўлганларни фақатгина давлат эмас, жамият ҳам қўллаб-қувватлаши керак. Чунки пробация бу шунчаки, синов эмас, ҳаётга қайта мослашиш ҳамдир.
Энг муҳими эса пробация жараёнида содир этган жиноятидан тўғри хулоса чиқариш ва уни қайта такрорламасликка аҳд қилишдир.
Дилафрўз Эгамбердиева,
журналист
